5.00 (2 głosów)

Ocena

ocena
5.00

Stary Gostków - pałac

Kategoria: Gmina Wartkowice

 

Właściciele i majątek

Pierwsza pisana wzmianka o Starym Gostkowie pochodzi z 1391 roku Jego właścicielami byli wówczas Gostkowscy. Najbardziej znanym przedstawicielem rodu był Wojciech Gostkowski, żyjący w I połowie XVII wieku. Od 1612 roku pełnił funkcję pisarza skarbu koronnego. Był autorem dwóch traktatów ekonomicznych. W jednym z nich pt. Sposób, jakim góry złote, srebrne w przezacnym Królestwie Polskim zapsowane naprawić (wydanym w 1622 rokiu), jako pierwszy wypowiedział się na temat fatalnych skutków przesilenia pieniężnego w Polsce w latach 1620-1622, przedstawił również projekt reformy monetarnej. Wojciech uważał, że Polska jest bogatym krajem dzięki produkcji rolniczej. Opowiadał się za redukcją pieniądza i zamknięciem granic. Występował przeciwko taksom wprowadzanym na towary. W swoim drugim traktacie pt. Detectio Accesy skarbu króla Jego Mości i Rzeczypospolitej zdemaskował wszelakie sposoby nadużyć podatkowych i zaproponował szereg dodatkowych obciążeń podatkowych mieszczan oraz szlachty i duchowieństwa. Postępowość jego poglądów wyrażała się w postulowaniu jednolitego systemu celnego i centralnej administracji państwowej.

Po Gostkowskich majątek przeszedł w ręce Załuskich herbu Junosza. Hieronim Załuski, kasztelan rawski, ożenił się z Ludwiką Wierzbowską, która zasiliła majątek dobrami Łasku. W 1700 roku urodził im się syn, Jan Prosper. Był on kuchmistrzem litewskim od 1735 roku, starostą zawichojskim i chęcińskim, odznaczonym w 1744 roku Orderem Orła Białego. W czasie wolnej elekcji w 1733 roku poparł on kandydaturę Stanisława Leszczyńskiego. W 1730 roku ożenił się z Wiktorią Ludwiką Rozalią Szołdarską z Szółdr herbu Łodzia (1710-1775), z którą doczekał się pięciu synów - Józefa, Ignacego Jakuba Stefana, Marcina, Floriana i jednego nieznanego z imienia oraz pięciu córek - Brygidy, Rozalii Franciszki, Julii Joanny, Ludwiki, Marianny i jednej nieznanej z imienia. Jan Prosper Załuski został zamordowany w tajemniczych okolicznościach 5 lipca 1745 roku w Sanoku.

Najstarszy z synów Jana Prospera, Ignacy Jakub Stefan Załuski (ur. w 1733 roku) był starostą ojcowskim, chęcińskim i zawichojskim, podkomorzym dworu królewskiego. Uczestniczył w sejmie koronacyjnym Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 roku. Tak jak i ojciec, również został odznaczony Orderem Orła Białego. Ożenił się on z Marianną Dembińską z Dembian herbu Rawicz, z którą miał dwoje dzieci – Wiktorię i Teofila Wojciecha. Ignacy zmarł w 1777 roku.

Majątek w Starym Gostkowie przypadł w udziale Teofilowi Wojciechowi Załuskiemu (ur. w 1760 roku). Był kasztelanem buskim, podskarbim nadwornym koronnym, starostą grodzkim, chęcińskim, szambelanem austriackim. Podobnie jak dziadka i ojca odznaczono go w 1787 roku. Orderem Orła Białego. W następnych latach nie przyniósł on chluby swojej rodzinie. Teofil był przeciwny Konstytucji 3 maja (po jej uchwaleniu zrzekł się swojego krzesła w Senacie). Od 1792 roku pełnił funkcję konsyliarza konfederacji generalnej koronnej w konfederacji targowickiej - jako poseł z województwa sandomierskiego na sejm grodzieński posłusznie wypełniał polecenia posła rosyjskiego Jakoba Sieversa. Był też członkiem konfederacji grodzieńskiej w 1793 roku i posłem na sejm grodzieński w 1793 roku. - został mianowany przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego członkiem deputacji do traktowania z posłem rosyjskim Jakobem Sieversem. 22 lipca 1793 roku podpisał traktat cesji przez Rzeczpospolitą ziem zagarniętych przez Rosję, a 25 września cesji ziem zagarniętych przez Prusy w II rozbiorze Polski.

Teofil był trzykrotnie żonaty. Około 1780 roku poślubił Elżbietę Dembińską. W 1784 roku ożenił się z Honoratą Stempkowską na Nieświeżu herbu Suchekomnaty, wojewodzianką kijowską, z którą miał pięcioro dzieci – Marię Salomeę, Józefa Bonawenturę Ignacego, Helenę, Franciszkę Marię i Karola Teofila. Po rozwodzie z Honoratą, około 1810 roku poślubił Mariannę Górską, z którą miał syna, Jana Konrada. W odróżnieniu od ojca, Józef Bonawentura i Karol Załuscy wykazali się patriotyczną i bohaterską postawą, biorąc aktywny udział w powstaniu listopadowym.

Około 1785 roku Teofil Wojciech Załuski sprzedał majątek w Starym Gostkowie swojemu kuzynowi, Bogumiłowi Załuskiemu (ur. w 1750 roku). Ożenił się on w 1780 roku z Agnieszką Jabłkowską. Urodziło im się troje dzieci – zmarły w młodym wieku syn Antoni oraz dwie córki – Marianna i Tekla. Marianna wyszła za mąż za Jakuba Wojciecha Lipskiego z Lipego herbu Grabie i urodziła mu dwoje dzieci – Agnieszkę i Konstantego. Tekla wyszła za mąż za Józefa Antoniego Nikodema Wierzchlejskiego z Gaszyna herbu Berszten i odziedziczyła majątek w Starym Gostkowie. Doczekała się dziesięciorga dzieci – Bolesława Teofila Antoniego, Józefa Jakuba Erazma, Zygmunta Teofila Józefa, Tekli Józefy Marianny, Józefy, Antoniny Katarzyny, Brunona Zygmunta, Agnieszki Marianny, Marceli Marianny Marcjanny i Pauliny Marii. W 1836 roku Marcela wyszła za mąż za Antoniego Wyssogota-Zakrzewskiego herbu Wyskota i w posagu otrzymała od rodziców majątek w Starym Gostkowie. Tekla była jednak jego współwłaścicielką aż do śmierci. Józef zmarł w 1839 roku, zaś Tekla po długiej chorobie w kwietniu 1855 roku w Warszawie

W II połowie XIX wieku majątek w Starym Gostkowie stał się własnością rodziny Skrzyńskich herbu Zaremba. Wg wydanego w 1881 roku „Słownika Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” Stary Gostków należał wówczas do Aleksandra Skrzyńskiego – majątek miał wówczas z przyległym Truskawcem 1800 mórg. Aleksander ożenił się z Walerią Łączyńską herbu Kościesza i miał z nią pięcioro dzieci – Ludmiłę Bronisławę Marię, Annę, Bogumiłę Władysławę Marię, Józefę Faustynę i Gabriela Żelisława. Po śmierci Aleksandra w 1892 roku majątek przejął jego jedyny syn Gabriel Żelisław Skrzyński. Około 1880 roku wziął on ślub z Marią Łaszczyńską z Łaszczyna herbu Wierzbna. Małżeństwo doczekało się czwórki dzieci – Ludwika, Zofii, Gabrieli i Aleksandra. Córki przeznaczono do zakonu urszulanek. Po śmierci Gabriela w 1923 roku starszy syn dostał w spadku dobra w Nowej Wsi, zaś majątek w Starym Gostkowie przypadł w udziale młodszemu synowi, Aleksandrowi Skrzyńskiemu. Ukończył on studia w Wyższej Szkole Rolniczej w Warszawie, tytuł inżyniera rolnika zdobył w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w 1925 roku Aleksander wziął ślub z Antoniną Górską herbu Ślepowron i miał z nią sześcioro dzieci – Marię, Wandę, Annę, Teresę, Jerzego i Krystynę. W okresie międzywojennym wielkość gospodarstwa w Starym Gostkowie oszacowano na około 320 hektarów. Wielki kryzys gospodarczy tych lat przyniósł jednak rodzinie spore straty. Aleksander musiał szukać pracy – najpierw został administratorem majątków takich rodzin jak Klemensów czy Zamoyskich, następnie zatrudnił się w Towarzystwie Eksploatacji Soli Potasowej na terenie województwa łódzkiego. Po wybuchu II wojny światowej, w kwietniu 1940 roku, cała rodzina Skrzyńskich została aresztowana i trafiła do więzienia w Łęczycy, skąd Aleksander został wywieziony do obozu koncentracyjnego w Dachau i Mauthausen-Gusen, gdzie zmarł 13 sierpnia 1940 roku. Pałac przejął niemiecki administrator, który zarządził otynkowanie większości polichromii. Żona, dzieci oraz teściowa Aleksandra z Łęczycy przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie deportowano do Generalnego Gubernatorstwa. Rodzina kilka miesięcy spędziła na Lubelszczyźnie, skąd przeniosła się do Krakowa. Antonina zaczęła tam pracę w niemieckim biurze, a także zajmowała się nielegalnym handlem. Zmarła w 1981 roku. 

Po wojnie pałac był użytkowany przez spółdzielnię produkcyjną i został doprowadzony niemal do ruiny. W części gospodarczej obiektu została założona w 1971 roku Stacja Hodowli i Unasieniania Zwierząt, której sukcesywna rozbudowa doprowadziła do całkowitej likwidacji południowego skrzydła parku. Pałac od zniszczenia uratował Antoni Pawenda, który w 1947 roku objął stanowisko kierownika Stacji Unasienniania Zwierząt. W okresie przedwojennym pełnił funkcję administratora majątków ziemskich na terenie Kujaw. Żeby zapobiec stopniowemu niszczenia pałacu, zaczął powoli przywracać mu dawny blask – wstawił nowe szyby, załatał dziury w dachu, naprawił drewnianej podłogi. W latach 1962-1965 prof. K. Dąbrowski przeprowadził renowację zabytkowych fresków wewnątrz budynku. Obecnie w pałacu swoją siedzibę ma Urząd Gminy Wartkowice.

 

Zespół architektoniczno-parkowy

Budowę pałacu w Starym Gostkowie ukończono w 1802 roku (taka data widnieje na elewacji). Przypisuje się ją ówczesnemu właścicielowi majątku, Bogumiłowi Załuskiemu. Projektantem był Hilary Szpilowski. Pałac jest budowlą jednopiętrową, podpiwniczoną, pokrytą czterospadowym, miedzianym dachem, na planie czworokąta, z półkolistym ryzalitem od strony zachodniej. Układ wnętrz jest dwutraktowy, analogiczny na obu kondygnacjach, z owalnymi salonami. Na osi frontowej fasady znajduje się joński portyk z czterema kolumnami. Na fryzie biegnie łaciński napis: Superanda omnis fortuna ferenda est (Trzeba umieć pogodzić się z losem). Dekoracja malarska portyku obejmuje frez z napisem łacińskim pod tympanonem, dolną część belki, która wspiera się na kolumnach z jońskimi głowicami, plafon i fasetę wewnątrz portyku, jak również frez pod oknami na ciemnoczerwonym tle. Wnętrze pałacu zdobią polichromie wykonane w technice temperowej z lat 1809-1812 nieznanego autorstwa oraz piękne klasycystyczne piece. Na uwagę zasługują również drewniane posadzki.

Pałac otacza rozległy park od zachodu przylegający do rzeki Ner. Zachowały się resztki alei grabowej i modrzewiowej oraz staw z wyspą. W skład zespołu parkowo-pałacowego wchodzą dwie klasycystyczne oficyny ze zdobionymi portykami. Pomiędzy nimi a pałacem znajduje się dziedziniec wjazdowy. Staraniem obecnego właściciela - Urzędu Gminy Wartkowice - budynek i jego otoczenie są doskonale utrzymane. W godzinach pracy urzędu można zwiedzać pałacowe wnętrza.

 

Ciekawostki:

Krążyły legendy, że w pałacu gościł Napoleon Bonaparte, jednak historycy nie potwierdzili tego.

11 listopada 1815 roku w Starym Gostkowie goszczony był przez Załuskich car Aleksander I Romanow.

Pałac w Starym Gostkowie był prawdopodobnie inspiracją podczas tworzenia powieści Zbigniewa Nienackiego "Niesamowity dwór" z serii Pan Samochodzik.

 

Więcej zdjęć w Galerii

 

Źródła:

  • Boniecki A., Herbarz Polski, 1899.
  • Chłapowski K., Falniowska-Grabowska A., Urzędnicy województwa sandomierskiego XVI-XVIII wieku. Spisy, Kórnik 1993, s. 223.
  • Elektorowie królów Władysława IV., Michała Korybuta, Stanisława Leszczyńskiego i spis stronników Augusta III. / zestawili w porządek abecadłowy Jerzy Dunin-Borkowski i Miecz. Dunin-Wąsowicz, Lwów 1910, s. 268.
  • Gazeta Rządowa Królestwa Polskiego 1844, nr 87.

  • Getko-Kenig M., Szpilowski (Szpilewski) Hilary, „Polski Słownik Biograficzny” 2013, tom 49/1, zeszyt 200, s. 1-3.
  • Górski K.J., Aleksander Skrzyński, [w:] Ziemianie Polsce XX wieku, red. T. Epstein, Warszawa 2010, s. 147-149.
  • Księga adresowa Polski, 1928.
  • Księga adresowa Polski, 1930.
  • Kurjer Warszawski, nr 103, 07(19).04.1855.
  • Niesiecki K., Herbarz Polski
  • Polski Słownik Biograficzny, t. 43 s. 385
  • Poradowski R., Urząd w pałacu, „Nad Wartą 1999, nr 42 z 20 października, s. 12.
  • Ruszkowski A., Sieradz i okolice, Sieradz 2000, s. 133.
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II, Warszawa 1881, s. 744.
  • www.parki.org.pl
  • www.sejm-wielki.pl
  • www.wartkowice.pl
  • Wykaz zabytków wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych woj. łódzkiego (stan na 01.05.2015 r.)
  • Zieliński L., Pamiątki historyczne krajowe, Lwów 1841, s. 25.
  • Ziemianie polscy XX wieku, Tom 9, Warszawa 2010.

 

Zdjęcia:

  • Wizytacja terenowa 14-08-2017 roku
Zespół pałacowo-parkowy
Skład zespołu pałac, dwie oficyny, park
Stan zachowania Odrestaurowany
Zastosowanie Urząd Gminy Wartkowice
Numer rejestru zabytków województwa łódzkiego pałac (90), oficyna I (91), oficyna II (489-V-24) park (299)
Numer dawnego rejestru zabytków pałac (487-V-22 z 05.10.1949), oficyna I (488-V-23 z 5.10.1949), park (706 z 03.10.1967)
Data wpisu do rejestru zabytków pałac (3.10.1967), oficyna I (03.10.1967), oficyna II (05.08.1949) park (8.02.1979)
Dostępność Park dostępny, a w godzinach pracy urzędu można zwiedzać pałacowe wnętrza.

Lokalizacja

Stary Gostków 3D, 99-220, Stary Gostków

Strona www: www.wartkowice.pl

Komentarze